डायबिटिज र मानसिक स्वास्थ्य: चिन्ता, निद्रा र रक्त-साखरको सम्बन्ध

रक्त-साखर बढ्दा मन किन अत्तालिन्छ

धेरैलाई लाग्छ, डायबिटिज एउटा शारीरिक रोग मात्र हो। तर काठमाडौंका क्लिनिकहरूमा आउने बिरामीको कथा हेर्ने हो भने चित्र फरक छ। रक्त-साखर नियन्त्रणमा नआउँदा राति निद्रा नपर्ने, काममा ध्यान नजाने, सानो कुरामा पनि छटपटी हुने समस्या उत्तिकै देखिन्छ। यो संयोग मात्र होइन। लामो समयसम्म मधुमेहको बोझ बोकेपछि शरीरको हार्मोन सन्तुलन बिग्रन्छ र चिन्ता बढाउने कोर्टिसोल बढ्न थाल्छ, जसले फेरि रक्त-साखर बढाउँछ। यो दुष्चक्र चिन्नु नै उपचारको पहिलो कदम हो।

विश्व डायबिटिज दिवस २०२५ नजिकिँदै गर्दा अस्पतालहरूले गर्ने स्वास्थ्य शिविरमा पनि यही कुरा दोहोरिन्छ — धेरै बिरामीको HbA1c बढ्नुको कारण औषधि नखानु होइन, बरु तनाव र निद्राको कमी हो। चिन्ता के हो भनेर किताबमा पढ्ने कुरा होइन; यो त शरीरले नै देखाउने प्रतिक्रिया हो। मुटु ढुकढुक हुने, हात काम्ने, घाँटी सुक्ने र सास फेर्न गाह्रो हुने लक्षण देखिएपछि धेरैले हृदयघात भयो भनेर आत्तिन्छन्। तर सासको छोटाइ चिन्ताबाट हो कि मुटुको समस्याबाट भन्ने छुट्याउन एक साधारण परीक्षणले धेरै हदसम्म मद्दत गर्छ: आरामसँग बसेर गहिरो सास फेर्दा लक्षण कम हुन्छ भने त्यो प्रायः चिन्तासँग जोडिएको हुन्छ।

लक्षण चिन्ने र रक्त-साखरको लक्ष्य बुझ्ने

चिन्ताको उपचारमा हतार गर्नु हुँदैन। पहिले शरीरको अवस्था स्पष्ट हुनुपर्छ। सामान्यतया खाली पेटमा रक्त-साखर ७०–१०० mg/dL भित्र राख्नु राम्रो मानिन्छ, खाना खाएको दुई घण्टापछि १४० भन्दा तल, र तीन महिनाको औसत देखाउने HbA1c ७ प्रतिशतभन्दा कम। यी आँकडा उमेर, गर्भावस्था र अन्य रोगअनुसार फरक पर्छन्, त्यसैले आफ्नो लक्ष्य चिकित्सकसँगै तय गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ। धेरैले घरायसी ग्लुकोमिटरले नाप्छन्, तर नाप्ने तरिका गलत भयो भने तथ्याङ्क झुटो हुन्छ — औंला राम्ररी सफा गर्ने र पहिलो थोप्ला पुछेर दोस्रो थोप्ला प्रयोग गर्ने बानी बसाल्नुहोस्।

इन्सुलिन प्रतिरोधका लक्षण पनि धेरैले बेवास्ता गर्छन्। पेटको वरिपरि बोसो जम्ने, घाँटी वा काखीमा छाला कालो हुने, खाना खाएको केही घण्टामै फेरि भोक लाग्ने र दिउँसो निद्रा लाग्ने भए इन्सुलिन हार्मोन ठीकसँग काम गरिरहेको छैन भन्ने संकेत हो। यस्तो अवस्थामा चिन्ता पनि बढ्ने गरेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

कुन फलफूल र कति

“कुन फलफूल डायबिटिजमा खान हुन्छ” भन्ने प्रश्न सबैभन्दा धेरै सोधिन्छ। स्याउ, नास्पाती, साना केरा र जामुन जस्ता फलफूल रेशायुक्त हुन्छन् र रक्त-साखर ह्वात्तै बढाउँदैनन्। एक पटकमा एक मुठीभर खाने र खाली पेटमा नखाई खानासँगै खाने बानी बसाल्नुहोस्। जुस बनाएर खाँदा रेशा हट्ने हुँदा त्यही फलफूल पनि हानिकारक बन्छ।

चिन्ता र निद्राको उपचारमा सावधानी

चिन्ता कम गर्ने औषधि आफूखुसी सेवन गर्नु हुँदैन। बेन्जोडायजेपिन समूहका एन्टी-एन्जाइटी ड्रग्स छिटो आराम दिन्छन्, तर लामो समय चलाउँदा लत लाग्ने र दिनमा निद्रा लाग्ने समस्या आउँछ। नेपालका फार्मेसीमा निद्रा लाग्ने चक्की सजिलै पाइने भए पनि त्यसको मात्रा र अवधि चिकित्सकले तोक्नुपर्ने हुन्छ। त्यस्तै, दुखाइको औषधि ट्रामाडोलका साइड इफेक्टमा वाकवाकी, रिँगटा र निद्रा पर्ने भएकाले ड्राइभिङ गर्ने वा मेसिन चलाउनेले विशेष होसियारी अपनाउनुपर्छ। मधुमेह भएका व्यक्तिमा यस्ता औषधिले रक्त-साखरको स्तरमा समेत असर पार्न सक्छ।

चिन्ता कम गर्ने सबैभन्दा भरपर्दो उपाय औषधि मात्र होइन। दिनको २०–३० मिनेट हिँड्ने, स्क्रिन हेर्ने समय घटाउने, नियमित सुत्ने समय तय गर्ने र श्वास-प्रश्वासको साधारण अभ्यास गर्ने बानीले धेरैलाई औषधिको मात्रा घटाउन मद्दत गरेको छ। बिहानको हिँडाइले दिनभरको रक्त-साखर नियन्त्रणमा टेवा पुग्छ भन्ने कुरा काठमाडौंका मधुमेह विशेषज्ञहरू पनि दोहोर्याइरहन्छन्।

कहाँ जाने, के सोध्ने

भक्तपुरको हृदय तथा मधुमेह केन्द्रमा जस्ता ठाउँमा एकै छानामुनि मधुमेह र मनोसामाजिक परामर्श दुवै उपलब्ध हुन्छ, जसले गर्दा बिरामीले दुई ठाउँ धाउनु पर्दैन। फार्मेसीमा गएर औषधि किन्दा फार्मेसीको दर्ता प्रमाणपत्र भएको छ कि छैन हेर्नुहोस्, र सधैं एउटै फार्मेसीबाट औषधि लिने बानी बसाल्नुहोस् ताकि औषधिको अन्तरक्रियाबारे फार्मासिस्टलाई थाहा होस्। नयाँ औषधि थप्दा वा मात्रा फेर्दा पुरानो पर्चा पनि साथै लैजानुहोस्। डाक्टरले सोध्ने प्रश्नको तयारी गरेर जानुहोस् — “यो औषधि कति समय खाने?”, “निद्रा लाग्ने समस्या यसैका कारण हो कि?”, “मेरो रक्त-साखरको लक्ष्य कति राख्ने?” यी तीन प्रश्नको उत्तर लिएर फर्कंदा उपचारको आधा काम भइसकेको हुन्छ।